Author(s): हरिश्चन्द्रः, प्रो.सनन्दनकुमारत्रिपाठी
Abstract:
प्रस्तुतः शोधः प्रो. रामलखनपाण्डेयप्रणीतस्य “एकाग्रभारतम्” इति नाटकस्य भारतीयज्ञानपरम्परया सह गहनसम्बन्धस्य विश्लेषणं करोति। अस्मिन् नाटके शिक्षा, समाजः, राजनीतिः, अध्यात्मं च इति चतुर्णां क्षेत्राणां समन्वितं स्वरूपं नाट्यात्मकरीत्या प्रस्तुतम्। पञ्चाङ्कात्मकनाट्यरचनायां गुरुकुलपरम्परायाः पुनर्वाचनं, सामाजिकसमरसतायाः पुनर्व्याख्या, धर्माधिष्ठितराजनीतेः विवेचनं तथा च आध्यात्मिकदर्शनस्य उत्कर्षः स्पष्टतया दृश्यते। नाटकस्य कथावस्तु महाभारतीयपरम्परायाः आधारे स्थित्वा समसामयिकसन्दर्भेषु पुनरालोचिता अस्ति। द्रोण–एकलव्य–अर्जुनादीनां पात्राणां माध्यमेन एकाग्रतायाः व्यक्तिगत-सामाजिक-राष्ट्रीयस्वरूपाणि उद्घाटितानि । अत्र एकाग्रता केवलं मानसिकप्रक्रिया न, अपितु शिक्षाव्यवस्थायाः, सामाजिकचेतनायाः, राष्ट्रनिर्माणस्य च मूलाधारः इति प्रतिपाद्यते। नाटकं समग्रदृष्टिकोणं, सामञ्जस्यसिद्धान्तं, बहुस्तरीयवास्तविकतायाः अवधारणां तथा कालचक्रदर्शनं च प्रभावीरीत्या प्रस्तौति। प्रतीकात्मकनाट्यसाधनैः धनुषा, अङ्गुष्ठदानेन, शिवावतरणेन च ज्ञानस्य, त्यागस्य, दैवी-मानवीयसहयोगस्य गूढार्थाः प्रकाश्यन्ते। भाषाप्रयोगे संस्कृत-प्राकृतयोः समन्वयः भारतीयबहुभाषिकसंस्कृतेः सजीवप्रतिबिम्बनं करोति। अयं शोधः दर्शयति यत् “एकाग्रभारतम्” नाटकं भारतीयज्ञानपरम्परायाः सर्जनात्मकपुनर्व्याख्यानं कृत्वा आधुनिकशिक्षासुधारे, सामाजिकसमरसतायां, राष्ट्रीयएक्ये च महत्त्वपूर्णं सैद्धान्तिकयोगदानं ददाति। अतः संस्कृतनाट्यपरम्परायां एषा कृतिः न केवलं साहित्यिकमूल्येन, अपितु समसाम-यिकबौद्धिकप्रासंगिकतया अपि विशिष्टस्थानं धारयति।
PDF URL: View Article in PDF