पाचनविकाराणां योगाधारितः उपचारः

Author(s): एन्. मौनिका , डॉ. आर्. लक्ष्मीनारायणः

Abstract:

पाचनविकाराणां सन्दर्भे योगाभ्यासस्य उपयोगितां निरूपयितुं शास्त्रीयवचनानां चिकित्सकीय-प्रमाणानां च पृथक् परीक्षणमावश्यकम्। हठयोगप्रदीपिकायां घेरण्डसंहितायां च आसनानि, प्राणायामाः, षट्कर्माणि, मुद्राः, बन्धाः, मिताहारश्च वर्णिताः। तत्र कतिपयेषामभ्यासानां फलत्वेन जठराग्निदीपनम्, अजीर्णादिविकारशमनं च प्रतिपादितम्। तथापि ग्रन्थेषु प्रयुक्तानि सर्वरोगना-शादिवचनानि सर्वेषां रोगिणां कृते सुनिश्चितचिकित्साफलप्रतिज्ञारूपेण न ग्राह्याणि। आधुनिकानुसन्धानानुसारं पाचनसम्बन्धिषु कतिपयेषु विकारेषु योगस्य सम्भावितोपयोगिता दृश्यते; किन्तु अध्ययनानां पद्धतिभेदाः, लघवः प्रतिदर्शाः तथा प्रमाणानामनिश्चितता निर्णायकनिष्कर्षस्य बाधकाः सन्ति। अतः योगाभ्यासः सर्वेषां पाचनविकाराणां स्वतन्त्रचिकित्सारूपेण न प्रस्तुतव्यः; आवश्यकचिकित्सया सह व्यक्त्यनुकूलसहायकाभ्यासरूपेण तस्य विचारः करणीयः।

PDF URL: View Article in PDF