2024

साङ्ख्यकारिकायाः टीकासु पाठभेदः (पाठान्तरम्)

Author(s): डॉ. प्रीतमसिंहः

Abstract

पाठभेदस्य (पाठान्तरस्य) पाण्डुलिपेरवबोधनाय मुख्यं स्थानमस्ति । एकस्यैव ग्रन्थस्य पाण्डुलिपेर्वा विभिन्नेषु संस्करणेषु (प्रतिलिपिग्रन्थेषु) प्राप्तेषु विविधेषु पाठेषु भेदः पाठभेद उच्यते । अस्यापरं नाम पाठान्तरम् अप्यस्ति । अयं पाठभेदः कस्मिन्नपि विशेषे स्थले भिन्न-शब्द-क्रम-वाक्य-क्रियादीनाम-वस्थिति: अस्ति ।
पाठभेदोऽयं लिङ्ग-वचन-कारक-शब्द-अर्थ-वाक्यादिदृष्ट्या भवति । पाठभेदे भावप्रधानमपि भवितुमर्हति । सङ्क्षेपरूपेण पञ्चसु साहित्येषु पाठभेदः प्राप्यते तस्मात् कारणात् पाठभेदस्य पञ्च प्रकाराणि इति वक्तुं शक्यते, एतानि सन्ति - दृष्टसाहित्यम्, उत्कीर्णसाहित्यम्, प्रोक्तसाहित्यम्, कृतसाहित्यं श्रुतसाहित्यम् चेति ।