2026

नवेक्षिका-गीतिकाव्ये सामाजिकतायाः एकम्-अध्ययनम्

Author(s): लक्ष्मीश्री बेहेरा

Abstract

संस्कृतसाहित्ये गीतिकाव्यपरम्परा अत्यन्तं समृद्धा दृश्यते। गीतिकाव्येषु कवयः स्वानुभूतिं, भावनां, समाजस्य विविधस्थितिं च सूक्ष्मतया निरूपयन्ति। एतेषु काव्येषु केवलं काव्यसौन्दर्यमेव न, अपितु तत्र समाजस्य जीवनपद्धतिः, आचार-विचाराः, सांस्कृतिकमूल्यानि चापि प्रतिबिम्बितानि दृश्यन्ते। एतादृशेषु काव्येषु नवेक्षिका-गीतिकाव्यं विशेषमहत्त्वं वहति। अस्मिन् काव्ये कविः सामाजिकजीवनस्य विविधपक्षाः अत्यन्तं भावपूर्णया चित्रयति ।
नवेक्षिका-गीतिकाव्ये सामाजिकतायाः निरूपणं अत्यन्तं प्रभावपूर्णं दृश्यते। कविः समाजस्य यथार्थस्थितिं स्वकाव्ये प्रकटयति। मानवजीवनस्य सुखदुःखानि,परस्परसम्बन्धाः, सामाजिकव्यवहाराः, तथा च मानवीयमूल्यानि अस्मिन् काव्ये प्रतिफलन्ति। एतेन काव्येन ज्ञायते यत् समाजः केवलं व्यक्तिसमूहः न, अपितु परस्परं सहानुभूत्या, प्रेम्णा, सहयोगेन च सम्बद्धं जीवनतन्त्रम् अस्ति।
अस्मिन् काव्ये पारिवारिकजीवनस्य अपि सुन्दरं चित्रणं दृश्यते। परिवारः समाजस्य मूलाधारः इति भारतीयसंस्कृतेः प्रमुखः सिद्धान्तः अस्ति। कविः पारिवारिकसम्बन्धानां माधुर्यं, स्नेहभावं, परस्परकर्तव्यपालनं च अत्यन्तं हृद्यतया निरूपयति। एतत् सामाजिकजीवनस्य स्थैर्यं तथा सुसंवादं दर्शयति । तथैव नारीणां स्थानम् अपि अस्मिन् काव्ये उल्लेखनीयम् अस्ति। नारी समाजस्य आधारशक्ति इति भावना कविना प्रकटिता। नारीणां कोमलभावनाः, तेषां त्यागः, स्नेहः, करुणा च अत्यन्तं मार्मिकरीत्या निरूपिताः सन्ति। एतेन भारतीयसमाजे नारीणां महत्त्वं स्पष्टतया प्रतिपादितं भवति।
नवेक्षिका-गीतिकाव्ये प्रकृतिचित्रणम् अपि सामाजिकजीवनस्य सहचररूपेण दृश्यते। प्रकृत्या सह मानवजीवनस्य घनिष्ठसम्बन्धः अस्ति। कविः प्रकृतिसौन्दर्यस्य वर्णनं कृत्वा मानवजीवनस्य भावान् अधिकं प्रभावकरं करोति। अनेन काव्ये समाजः, प्रकृतिः, मानवभावनाः च परस्परं सम्बद्धाः इव दृश्यन्ते।