2026

भारतीयप्रतिमाविज्ञाने 'विश्व-पद्म' इत्यस्य स्वरूपम्

Author(s): मेघा जैनः

Abstract

प्रस्तुतं शोधपत्रं भारतीयप्रतिमाविज्ञाने विश्व-पद्मम् इत्यस्य दार्शनिक-कलात्मकावधारणयो: विश्लेषणं करोति। भारतीयमनीषायां पद्मं केवलमेकं वानस्पतिकं प्रतीकं नास्ति अपितु सृष्टि-ऐश्वर्य-मोक्षाणां सार्वभौमिकं प्रतीकमस्ति। शोधं महानिर्वाणतन्त्र-विष्णुधर्मोत्तरपुराणयो: शास्त्रीयप्रमाणानामालोके पद्मस्य प्रतीतात्मकाङ्गानां मूल-वृन्त-पुष्प-फलानां व्याख्या कृता अस्ति। विशिष्टतया भरहुतशिल्पे अथ सांची शिल्पे च कमलस्य विविधांकनानां माध्यमेन अस्य अधिष्ठानस्य ब्रह्माण्डीयाधारस्य पुष्टि: कृता वर्तते। निष्कर्षत: विश्वपद्मं भारतीय कलाया: आधारशिला अस्ति यत् भौतिकशिल्पाध्यात्मिकचेतनानां मध्ये तादात्म्यं संस्थापयति।