International Journal of Multidisciplinary Horizon
ISSN: 3049 – 2017
Impact Factor (RJIF): 7.8
Peer Reviewed Journal
Author’s Helpline: +91 – 8368 241 690
Email: [email protected] / [email protected]
Article Abstract
2026
श्रीदुर्गासप्तशत्यां देवीगुणबोधकपदेषु स्त्रीप्रत्ययप्रयोगस्य वैशिष्ट्यम् The Distinctive Employment of Feminine Suffixes in the Quality-Denoting Epithets of the Goddess in the Śrī Durgā-Saptaśatī
Author(s): Sundram Mishra
Abstract
स्त्रीप्रत्ययाः पाणिनीयव्याकरणे प्रायेण लिङ्गानुशासनमात्रस्य साधनरूपेण गृह्यन्ते। प्रस्तुतं शोधपत्रं प्रतिपादयति यत् श्रीदुर्गासप्तशत्यां ते ततोऽधिकं कार्यं कुर्वन्ति — तत्र स्त्रीप्रत्ययः देव्याः स्त्रीत्वस्य प्रकारभेदम् अपि सूचयति। ग्रन्थे स्त्रीत्वप्राप्तेः द्वौ मार्गौ समान्तरं प्रवर्तेते — स्वाभाविकः, यत्र क्तिन्नन्तानि पदानि (शक्तिः, बुद्धिः, शान्तिः) नित्यस्त्रीलिङ्गत्वात् प्रत्ययान्तरं नैवापेक्षन्ते; आहार्यश्च, यत्र टाप्-ङीप्-ङीषां योजनया पदं स्त्रीलिङ्गं क्रियते। एतद् द्वैविध्यं दार्शनिकदृष्ट्यापि सार्थकम्। अपि च प्रदर्श्यते यत् स्त्रीप्रत्ययचयनं स्वतन्त्रं न, अपि तु कृत्तद्धितचयनस्य अनुवर्ति — अर्थः → कृत्तद्धितप्रत्ययः → प्रातिपदिकस्यान्तिमवर्णः → स्त्रीप्रत्ययः इति शृङ्खला विद्यते। समर्थनाय त्रीणि तुलनात्मकयुग्मानि परीक्षितानि, येषु 'आर्तिहरे' (टाप्) : 'आर्तिहारिणि' (ङीप्) इति युग्मम् अत्यन्तं निर्णायकम्।