International Journal of Multidisciplinary Horizon
ISSN: 3049 – 2017
Impact Factor (RJIF): 7.8
Peer Reviewed Journal
Author’s Helpline: +91 – 8368 241 690
Email: [email protected] / [email protected]
Article Abstract
2026
रघुवंशमहाकाव्ये योगदर्शनस्य स्वरूपम् : पातञ्जल-अपातञ्जलदृष्ट्या एकं सरलम् अध्ययनम्
Author(s): Puspanjali Paikaray
Abstract
कालिदासस्य रघुवंशमहाकाव्यम् केवलं राजवंशस्य कथा नास्ति। अस्मिन् काव्ये जीवनस्य, धर्मस्य, शासनस्य, तपसः, आत्मसंयमस्य च सुन्दरः समन्वयः दृश्यते। कविः राजानां चरित्रं वर्णयति, परन्तु तत्र योगदर्शनस्य सूक्ष्मा धारा अपि प्रवहति। योगः अत्र केवलं वनवासिनां तपस्विनां विषयः न भवति। सः राजजीवनस्य, गृहस्थधर्मस्य, राजधर्मस्य, अन्ते मोक्षमार्गस्य च आधारः भवति।
अस्मिन् लेखे रघुवंशे दृश्यन्ते ये योगसम्बद्धाः विचाराः, ते सरलया संस्कृतभाषया विविच्यन्ते। पातञ्जलयोगस्य यमः, नियमः, आसनम्, प्रत्याहारः, ध्यानम्, समाधिः, संयमः इत्यादीनां भावाः काव्ये प्रत्यक्षतया वा परोक्षतया वा प्रकाशन्ते। अहिंसायाः प्रभावः वन्यप्राणिषु वैरत्यागेन दृश्यते। तपसः प्रभावः ऋषीणां शक्तौ, स्वाध्यायस्य प्रभावः ब्रह्मवर्चसे, प्रत्याहारः इन्द्रियनिग्रहे, ध्यानं हृदयस्थितपरमात्मदर्शने, समाधिः अन्त्यकाले देहत्यागे च स्पष्टतया प्रकटते।
कालिदासः योगं कठिनं दार्शनिकविषयं कृत्वा न दर्शयति। सः योगं जीवनस्य शुद्धिमार्गरूपेण दर्शयति। दिलीपः, रघुः, दशरथः, रामः, सुदर्शनः इत्यादयः राजानः राजकार्यं कुर्वन्ति, किन्तु अन्तःकरणे संयमं धारयन्ति। वनं, आश्रमः, ऋषयः, तपः, कुशासनम्, मौनम्, फलनिःस्पृहता, प्राणिनां शान्तता—एते सर्वे योगजीवनस्य चित्राणि भवन्ति। अतः रघुवंशम् काव्यमात्रं न, अपितु योगमयजीवनस्य सरलः, कोमलः, गम्भीरश्च प्रकाशः अस्ति।